Onderwijs hoort niet in GATS
Brief aan de Tweede KamerGeacht Kamerlid,
Internationale afspraken zijn van grote invloed op het Nederlandse onderwijsbeleid. Het is moeilijk grip te krijgen op internationale verdragen, de consequenties zijn vaak onbekend of onduidelijk en de mogelijkheid om invloed uit te oefenen is beperkt. Dit maakt het moeilijk voor de kamer om effectief te controleren. Internationale afspraken in het Hoger Onderwijs zijn echter van grote invloed op de mate waarin de Nederlandse overheid in de toekomst ons onderwijs kan reguleren. Zo kan de opname van onderwijs in het dienstenverdrag van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) de toegankelijkheid, kwaliteit, onafhankelijkheid en diversiteit van het onderwijs ernstig op het spel zetten.
In 1995 hebben de lidstaten van de WTO besloten dat diensten, waaronder onderwijs geliberaliseerd moeten worden. Dit is vastgelegd in de General Agreement on Trade in Services (GATS). De EU is al verplichtingen aangegaan op het gebied van privaat gefinancierd onderwijs. In de komende onderhandelingsronde wordt gesproken over verdere liberalisering. Zo is er op initiatief van Nederland aan de VS gevraagd om het Hoger Onderwijs verder te liberaliseren. In maart 2003 zullen de WTO-leden kenbaar moeten maken in welke sectoren zij bereid zijn verplichtingen aan te gaan.
Door de liberalisering van het GATS-verdrag wordt de mogelijkheid van de overheid om het onderwijs te reguleren verminderd. Hiervoor in de plaats komt een systeem waarin concurrentie vanuit winstoogmerk centraal staat, waardoor het publieke onderwijs haar kwaliteit verliest. Met de huidige plannen als vraagfinanciering en collegegelddifferentiatie neemt het onderscheid tussen het publieke en private onderwijs verder af. Hierdoor kan onderwijs onder GATS betekenen dat ons bekostigingsmodel wordt beschouwd als oneerlijke subsidie en de kwaliteitseisen worden gekenmerkt als ongeoorloofde handelsbarrières. Onder druk van sancties van de WTO geschillenbeslechtingcommissies, zouden buitenlandse dienstaanbieders vervolgens aanspraak kunnen maken op bekostiging, studiefinanciering voor de studenten en het recht op afgifte van erkende diploma’s.
De LSVb ziet deze ontwikkelingen met grote zorgen tegemoet. Wij hebben ernstige bezwaren tegen de geheimzinnigheid waarin de onderhandelingen plaats vinden en vrezen gebrek aan democratische controle. Waarden die altijd belangrijk zijn geweest in het Hoger Onderwijs zoals toegankelijkheid, kwaliteit, onafhankelijkheid en diversiteit staan op het spel. Dat onderwijs een publiek goed is waar de overheid de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor heeft, lijkt te worden ontkend. De LSVb vindt daarom dat het Hoger Onderwijs buiten de WTO onderhandelingen moeten blijven.
Om de relatie tussen GATS en Hoger onderwijs helder onder ogen te brengen, heeft de LSVb in bijgevoegd stuk aangegeven waar de pijnpunten zitten, wat de gevaren zijn en wat er nu moet gebeuren. Met verdere vragen kunt u altijd contact met ons opnemen.
Met vriendelijke groet,
Noortje van der Meij
Voorzitter Landelijke Studenten Vakbond
(Hoger) onderwijs hoort niet in het GATS verdragHet Hoger Onderwijs is opgenomen als een van de diensten die in GATS verband worden besproken.
Dit betekent dat in steeds verdere onderhandelingsronden de weg wordt vrijgemaakt voor verdere liberalisering en marktwerking binnen het Hoger Onderwijs. De toegankelijkheid, onafhankelijkheid en kwaliteit van het onderwijs zijn hierdoor in gevaar omdat de overheid minder mogelijkheden krijgt om te reguleren. Kwaliteitseisen en overheidsbijdragen aan het publieke Hoger Onderwijs kunnen door de WTO-geschillencommissies gezien worden als ongeoorloofde handelsbarrières. Middels economische sancties kan het WTO-lid gedwongen worden hieraan een eind te maken. Voor de student betekent dit onbetaalbaar hoge eigen bijdragen en een achteruitgang in de rechtspositie.
De LSVb acht het Hoger Onderwijs in het belang van de gehele samenleving. De verantwoordelijkheid hiervoor kan niet worden overgedragen aan de private sector. Onderwijs behoort niet in handelsverdragen besproken te worden. Internationale samenwerking vindt de LSVb een goede zaak, maar in GATS worden enkel economische belangen nagestreefd. In internationale onderhandelingen over onderwijsafspraken moeten onderwijsinhoudelijke belangen centraal.
'Diensten' onduidelijkVooralsnog wordt door de WTO en de EU verklaard dat het publiek onderwijs binnen het GATS-verdrag een beschermde status geniet. Een van de grote problemen van het GATS is echter dat een definitie van diensten ontbreekt. In principe is geen dienst bij voorbaat uitgesloten met uitzondering van de diensten die vallen onder artikel 1.3 B.
Dit artikel sluit de diensten uit die worden “diensten, geleverd in de uitoefening van het overheidsbeleid” waarbij is toegevoegd dat dit diensten zijn die noch worden aangeboden op commerciële basis, noch in competitie zijn met één of meerdere dienstaanbieders. Aangezien het publieke onderwijs opereert naast het private onderwijs en er zelfs commerciële elementen in het publieke onderwijs zitten, kan het publieke onderwijs, volgens deze definitie niet bij voorbaat uitgesloten worden van het GATS-verdrag.
Zeker met de huidige ontwikkeling naar vraaggestuurde financiering en top-masters is het, vanwege de verdere vervaging van de grens tussen publiek en privaat, maar zeer de vraag of het publieke hoger onderwijs beschermd kan worden. De uiteindelijke beslissing hierover ligt bij de geschillencommissies van de WTO. Indien deze besluiten het publieke Hoger Onderwijs niet uit te sluiten, is het vrijwel onmogelijk om daar op terug te komen. Eerdere besluiten van de geschillencommissies laten zien dat zij economische belangen vaak interessanter vindt dan sociale, ecologische en veiligheidsbelangen.
Nederland’s positieWat zal Nederland met het GATS verdrag aan moeten? Nederland en de EU zullen de verzoeken over Hoger Onderwijs aan de VS moeten onttrekken!
Onderwijs hoort geen deel te zijn van de GATS. Een offensieve houding van Nederland en de EU tegenover de VS staat in scherp contrast met de visie dat onderwijs een publiek recht is. Bovendien maken wij onszelf ongeloofwaardig als wij zelf onze onderwijsmarkt willen beschermen maar een offensieve houding innemen tegenover de VS. Bovendien zal de EU op haar beurt tegenprestaties moeten leveren. De kwaliteit, diversiteit, onafhankelijkheid en toegankelijkheid van het onderwijs wordt daardoor nog meer in gevaar gebracht. Wanneer de VS zich verplichten tot verdere liberalisering zal dit, door handelsdrang van ondernemende universiteiten, het proces alleen maar versnellen. Er zullen meer zaken verschijnen voor de geschillencommissies hetgeen ernstige consequenties kan hebben voor het Hoger Onderwijs. De LSVb wil daarom dat onze verzoeken aan de VS ingetrokken worden en onderwijs buiten de GATS onderhandelingen wordt gehouden.
Wie weet er trouwens wat de consequenties zijn voor het Nederlandse onderwijs? Tijd voor onderzoek!
Nederland is in 1995 al veel verplichtingen aangegaan in het privaat gefinancierde Hoger Onderwijs. De consequenties hiervan zijn moeilijk te overzien en kunnen wellicht veel verder strekken dan oorspronkelijk de bedoeling was. Duidelijk zal moeten worden wat precies het onderscheid is tussen het publieke en private onderwijs, of het publieke onderwijs voldoende beschermd is, en wat de mogelijke consequenties zijn van liberalisering onder GATS. Het is absoluut noodzakelijk dat hierover snel duidelijkheid komt, juist nu gesproken wordt over de invoering ‘topmasters’ en ‘vraaggestuurde financiering’. De LSVb sluit zich daarbij aan bij de eis van andere NGO’s voor een moratorium op verdergaande GATS onderhandelingen.
Waar is de democratie gebleven?De LSVb vindt dat er democratische controle moet zijn op de onderhandelingen in GATS verband.
Door de ondoorzichtige onderhandelingen is het voor de kamerleden bijna onmogelijk hun controlerende functie goed te vervullen. Zo zijn de kamerleden nooit op de hoogte gesteld van de inhoud van de namens Nederland ingediende vergaande verzoeken. Het Europees Parlement heeft over de verdragen geen instemmingsrecht. Om het Nederlandse parlement te behoeden voor het pro-forma voorleggen van het totaalpakket aan afspraken, een situatie dus van slikken-of-stikken, zal de Tweede Kamer om helderheid moeten vragen. Het totaalpakket aan verplichtingen die de EU wil aangaan zal, vóór februari 2003 aan de kamer voorgelegd dienen te zijn, en daar besproken te worden. Dit is een maand voor de definitieve vaststelling hiervan door de EU in commissie 133. De consequenties van het GATS reiken zeer ver, het is daarom essentieel dat het ministerie van economische zaken volledige openheid van zaken geeft.
Hoger Onderwijs onder GATS zal de mogelijkheid van de Nederlandse overheid om kwaliteitseisen te stellen in het Hoger Onderwijs en haar toegankelijkheid te waarborgen ernstig beperken. Met de voortschrijdende liberalisering die de GATS beoogt, zullen deze consequenties bovendien onomkeerbaar zijn. Plannen als collegegelddifferentiatie en vraaggestuurde financiering middels vouchers zullen de grenzen tussen publiek en privaat onderwijs verder vervagen, waardoor het gehele Hoger Onderwijs onder druk kan komen te staan van de geschillenbeslechtingcommissies. De LSVb vindt het daarom van cruciaal belang dat het Hoger Onderwijs buiten de onderhandelingen blijft en dat ons verzoek aan de Verenigde Staten wordt ingetrokken. De GATS onderhandelingen zijn momenteel in volle gang. Op 31 maart 2003 zullen de WTO-leden hun ‘aanbodslijstjes’ moeten indienen in Geneve. Tot op het heden zijn er talloze onduidelijkheden over de onderhandelingen en de reeds gedane verplichtingen en wordt de Tweede Kamer slecht geïnformeerd. NGO’s worden buitengesloten in de onderhandelingen. De LSVb wil hier verandering in zien. Het Ministerie van Economische Zaken en het Ministerie van Onderwijs zal openheid van zaken moeten geven en grondig moeten onderzoeken waartoe zij zich heeft verplicht. Op het moment dat de effecten merkbaar worden, zal het onmogelijk zijn om terug te keren op het GATS proces.